NFZ i świadczeniodawca mają samodzielny status prawny, ale pozostają związane z innymi podmiotami. Tymi podmiotami są w szczególności: władze publiczne, lekarz, samorządy zawodowe i apteka.
O władzach publicznych mowa jest w ustawie o NFZ z 2004 w kontekście zapewnienia takiego samego dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej, co tłumaczymy jako zadanie tworzenia ogólnych warunków realizacji indywidualnego prawa do ochrony zdrowia, szczególnie w jego podstawowej formie z racji powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego. W ustawie całkiem szczegółowo opisano funkcje gminy, powiatu, samorządu wojewódzkiego, wojewody i ministra. Władze publiczne są dominującym w systemie posiadaczem lub instytucją założycielską zakładów opieki zdrowotnej. W opisie NFZ na zwrócenie uwagi zasługuje uzależnienie tego podmiotu od ministra zdrowia. Jest to szczególna zależność, niepodobna do zależności ZUS od ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego, a różnica bierze się stąd, że ZUS realizuje świadczenia pieniężne,NFZ natomiast organizuje i finansuje świadczenia tzw. rzeczowe, jakimi są świadczenia opieki zdrowotnej. Porównanie i ranking ubezpieczeń zdrowotnych Nadzór ministra nad NFZ i świadczeniodawcami polega na stosowaniu kryteriów legalności, rzetelności i celowości oraz interesu świadczeniobiorców przez wyznaczonych przez ministra kontrolerów, którzy ustalają popełniane przez NFZ i świadczeniodawców nieprawidłowości.
Współczesne dodatkowe ubezpieczenie zdrowotne różni się od stosowanego kiedyś ubezpieczenia chorobowego, ale nawiązuje raczej do szerokiego pomysłu ochrony zdrowia, obejmującej nie tylko leczenie w razie choroby, lecz także profilaktykę, rehabilitację oraz świadczenia leczniczo-opiekuńcze. W czasach II RP stosowano termin ryzyka choroby i ubezpieczeniu chorobowym, teraz mówimy o ryzyku niezdrowia. Ryzyko u każdego jest inne inne jest zwłaszcza u ludzi młodych, inne u ludzi starych, inne u zatrudnionych w biurze, inne zaś u górników. Dlatego właśnie w prywatnym ubezpieczeniu zdrowotnym stosuje się ankietę zdrowotną i praktykuje się wstępne badania lekarskie, bez których wstawienie ubezpieczonego do odpowiedniego przedziału ryzyka skalkulowanie składki byłoby trudne.
Z dniem 1 stycznia 1999 r. ustanowiono w Polsce pionierski system ochrony zdrowia na podstawie ustawy o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym. Uchylono przepisy, na których opierał się były system pod nazwą służby zdrowia. Powszechne ubezpieczenie zdrowotne jest aktualnie podstawową formą zdrowia oraz finansowania ze środków publicznych świadczeń opieki zdrowotnej . Uchwalona w 1991 r. ustawa o zakładach opieki zdrowotnej , często nowelizowana, przez wiele lat była rozwiązaniem tymczasowym, aż nie rozstrzygnięto kwestii własności tych zakładów oraz finansowania świadczeń opieki zdrowotnej. Sprawy te uregulowano zasadniczo dopiero w ustawach dotyczących reformy samorządu terytorialnego oraz powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego.
Instytucja nazwana w PRL służbą zdrowia była w istocie państwową służbą zdrowia, zorganizowaną jako część rządowego resortu zdrowia, z ministrem zdrowia jako głównym świadczeniodawcą, opartą na państwowej własności zakładów opieki zdrowotnej, aptek i przemysłu leków i wyrobów medycznych, finansowaną przy pomocy budżetu z ogólnych dochodów podatkowych państwa.
Do podmiotów powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego zaliczamy człowieka, który występuje w 2 prawnych rolach: ubezpieczonego i świadczeniobiorcy, w drugiej z nich po ziszczeniu się ryzyka niezdrowia, w przypadku skorzystania ze świadczenia opieki zdrowotnej, jako pacjent świadczeniodawcy. Odrębne pod względem prawnym miejsce zajmuje NFZ, którego status prawny określony jest w ustawie o NFZ. Jest państwową jednostką organizacyjną mająca osobowość prawną, złożoną z centrali NFZ i oddziałów wojewódzkich NFZ. Głównym zadaniem NFZ jest zarządzanie środkami mających źródło składki na ubezpieczenie zdrowotne i w tym zakresie NFZ działa w imieniu własnym na rzecz ubezpieczonych, a czyni to za przy pomocy konkursów ofert, rokowań i umów o świadczenie usług opieki zdrowotnej, kontroluje wykonanie tych umów i je rozlicza. Na podstawie ustawy czynności te należą głównie do zadań wojewódzkiego oddziału NFZ. Fundusz nie ma możliwości prowadzenia działalności gospodarczej, nie może też być właścicielem zakładów opieki zdrowotnej, jak również nie może posiadać w jakiejkolwiek formie praw własności względem podmiotów prowadzących prywatne ubezpieczenie zdrowotne.
NFZ nie jest ubezpieczycielem kosztów opieki zdrowotnej, ani też zobowiązanym do świadczenia opieki zdrowotnej wyręczającym się w tej roli świadczeniodawcą. Nie jest również płatnikiem, wg prawa polskiego płatnikiem jest ten, na kim ciąży obowiązek opłacenia składki na ubezpieczenia społeczne i na ubezpieczenie zdrowotne jest nim najczęściej pracodawca osoby podlegającej tym ubezpieczeniom. |Świadczeniodawca, który zawarł umowę o pełnienie świadczeń opieki zdrowotnej określany jest jako kontrahent NFZ . Jest to podmiot zobowiązany do udzielania ubezpieczonemu świadczeń opieki zdrowotnej na podstawie i w wymiarze zawartej z NFZ umowy. Takim świadczeniodawcą jest najczęściej zakład opieki zdrowotnej ZOZ, ale może nim być też indywidualna lub grupowa praktyka lekarska, lub jeszcze inny podmiot, z którym NFZ podpisał umowę o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej.| Świadczeniodawca pozostaje nie objęty umową z NFZ w innym jeszcze przypadku, mianowicie 1. organu założycielskiego lub właściciela, którzy wykonują własne ustawowe lub statutowe zadania w dziedzinie ochrony zdrowia samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej jest osobą prawną typu zakładowego, a tworzący go organ nie wchodzi w skład jego struktury prawnej, lecz pozostaje na zewnątrz jako osoba trzecia o wyjątkowych uprawnieniach i obowiązkach wobec tego zakładu; 2. pracującego w zakładzie opieki zdrowotnej personelu medycznego, zwłaszcza lekarza, który w pełnieniu obowiązków zawodowych nie podlega poleceniom pracodawcy w zakresie wiedzy i etyki lekarskiej, lecz nie jest świadczeniodawcą, jest faktycznie bezpośrednim wykonawcą świadczeń zdrowotnych i procedur medycznych.
Na kształt prawny powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego składają się przepisy podstawowe i komplementarne, należące do różnych gałęzi prawa. Pierwsze znajdują się w Konstytucji oraz ustawie o NFZ 2004, do kolejnej grupy można zaliczyć ustawy: z 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej, z 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty,| z 1996 r. o zawodach pielęgniarki i położnej oraz osobne ustawy dotyczące ich samorządów z 1989 r. o izbach lekarskich,, jak również z 1950 r. o odpowiedzialności zawodowej fachowych pracowników służby zdrowia.
W art. 68 Konstytucji odróżnia się prawo do ochrony zdrowia od prawa do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej z pieniędzy publicznych, co zawarte jest w 2 ustępach tego artykułu: 1. Wszyscy mają prawo do ochrony zdrowia. 2. Wszystkim, w każdej sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Warunki i zakres udzielania świadczeń określa dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne i ustawa. W pierwszym ustępie chodzi o człowieka i ogólne pojęcie ochrony zdrowia w sensie zadań państwa, dotyczących także zdrowia publicznego np. szczepień ochronnych, niwelowania chorób społecznych a także czynności dla ratowania życia. W drugim ustępie chodzi o zbiór podmiotów oraz ich obowiązki i prawa określa się w ustawach, szczególnie ustawa o NFZ z roku 2004.
cze 09 2010